fbpx

Praca socjalna, raport roczny

Raport roczny, zaproszenie do lektury

Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności od kilku lat kierunki swojej pracy wyznacza poprzez ideę Roku tematycznego. Założenie to opiera się na wyborze, podyktowanym lokalizowaniem obszarów wyzwalających gorące dyskusje w gronie członków Forum, swego rodzaju problematyki przewodniej – tematu nierozerwalnie związanego z oddziaływaniem na problematykę bezdomności. W swojej historii uwagę skupialiśmy m.in. na problematyce zdrowia ludzi bezdomnych, bezdomności kobiet, czy prewencji bezdomności. Rok 2010 poświęcony był pracy socjalnej. Podobnie, jak w poprzednich latach, całokształt działań Forum w tym obszarze tematycznym swoje zwieńczenie znalazł w Raporcie rocznym, szczegółowo opisującym, z jednej strony przebieg rocznej pracy (seminaria, debaty, wizyty studyjne), z drugiej próbującym na podstawie zebranych informacji, wypowiedzi i przemyśleń przedstawicieli organizacji członkowskich wyciągnąć wnioski, stające się gruntem, na którym budowane są propozycje rozwiązań, mające pomóc w zmaganiach z diagnozowanymi trudnościami. Tegoroczny raport tematyczny Praca socjalna – kalejdoskop potrzeb, kalejdoskop usług. Jest próbą przedstawienia kondycji pracy socjalnej z trzech perspektyw: pracy socjalnej świadczonej w ośrodkach pomocy społecznej, świadczonej w placówkach zbiorowego zakwaterowania oraz elementów pracy socjalnej świadczonych w formach pozainstytucjonalnych (streetworking, asystowanie, rzecznictwo).

Trzy wyżej wymienione optyki wydają się w pełni obejmować różnorodność i bogactwo form świadczenia pracy socjalnej, jak i wsparcia, jakiego można udzielać w ramach tych form. Ośrodki pomocy społecznej są instytucjami, na których spoczywa główny ciężar świadczenia pracy socjalnej. W ich przypadku jej świadczenie jest silnie splecione z przyznawaniem klientom wsparcia finansowego. W przypadku placówek udzielających schronienia waga zagadnienia sprowadza się do prostej konstatacji, że są to miejsca, z którymi jakąś styczność miała przytłaczająca większość pomorskich ludzi bezdomnych. Jak wskazują lokalne badania w placówkach przebywa 50-60% populacji osób bez domu, a jeszcze większy odsetek epizodycznie korzystał w tego rodzaju wsparcia. Paradoksalnie, w miejscach przebywania większości ludzi bezdomnych jakość świadczonej pracy socjalnej pozastawia wiele do życzenia. Za jedną z przyczyn takiego stanu uznaje się system kontraktowania usług dla ludzi bez domu – świadczenia ograniczają się do tego, co wymagane jest przez zapisy ustawowe i tylko sporadycznie poza nie wykracza. Zainteresowanie nowymi nurtami w pracy socjalnej jest rezultatem specyfiki funkcjonowania ośrodków pomocy społecznej – duża liczba środowisk pod opieką jednego pracownika socjalnego, silne sformalizowanie i zbiurokratyzowanie pracy. Asystowanie, streetworking są odpowiedzią na nawoływania do pracy z mniejszą liczbą klientów, do pracy na innych zasadach (w środowisku klienta, w jego tempie, na jego zasadach).

Na powyżej wskazane obszary uwagę zwracają nie tylko pomorskie doświadczenia, ale również to, co w tym obszarze dzieje się w kraju. Podobna perspektywę postrzegania pracy z osobami bezdomnymi dostrzec można w projekcie systemowym standaryzującym usługi w zakresie pracy socjalnej Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej. W ramach jego trwania powstać mają m.in. standardy świadczenia środowiskowej pracy socjalnej oraz precyzyjnie wystandaryzowane kompleksowe usługi dla osób bezdomnych. Dotychczas dokonano obszernej diagnozy kondycji pracy socjalnej – jej rezultat współgra z pomorskimi doświadczeniami w tym wymiarze. Okazuje się, że umocowanie pracy socjalnej w strukturach jednostek publicznych, a co za tym idzie jej sformalizowanie i zbiurokratyzowanie, stoi w sprzeczności z ideą tej usługi. Pracownik socjalny pod naciskiem instytucji zatrudniającej łatwo przekształca się w administratora środków finansowych.

Tradycyjne spojrzenie na pracę socjalną (także z osobami bezdomnymi) każe rozpatrywać ją z perspektywy jej trójpodziału na oddziaływania: na jednostkę/rodzinę (metoda indywidualnego przypadku), grupę (metoda grupowa) i środowisko lokalne (metoda organizowania społeczności lokalnej). Dotychczasowe badania wskazują na dominację tej pierwszej, która (w odniesieniu do osób bezdomnych) jest bogato onarzędziowana. Mówiąc o narzędziach należy przede wszystkim wymienić Indywidualny Program Wychodzenia z Bezdomności oraz kontrakt socjalny (który znajduje również zastosowanie w pracy grupowej). Zatrzymując się na chwilę przy tematyce kontraktu i Indywidualnego Programu należy poczynić kilka uwag. Rekomendacje, zawarte w raporcie tematycznym, dotyczą głównie ich właściwego i rozważnego stosowania. Po pierwsze, dyskusyjne jest zawieranie Indywidualnych Programów Wychodzenia z Bezdomności, gdy sytuacja lokalowa gminy nie daje gwarancji zapewnienia lokalu mieszkalnego osobie, która taki program z powodzeniem przeszła. Po drugie wątpliwe jest zawieranie kontraktów, jak i programów z osobami w aktywnej fazie choroby psychicznej oraz czynnie uzależnionymi. Niemniej jednak, w przypadku osób bezdomnych, praca metodą indywidualnego przypadku nakierowana jest raczej na przezwyciężenie społecznego wykluczenia, na horyzoncie stawiając pełne usamodzielnienie się.

W odniesieniu do pracy z grupowej wydaje się, że warto ją stosować w pracy z mieszkańcami placówek, gdzie ważnym jej akcentem powinno być włączanie osób do współżycia społecznego (elementarne poszanowanie norm społecznych) i nabywanie umiejętności życia w społeczności.

Praca ze środowiskiem lokalnym jest wartościowa dla zwalczania bezdomności w dwóch wymiarach. Poprzez działania partycypacyjne (Pomorska Rada Osób Bezdomnych) aktywizuje społeczność osób bezdomnych i pozwala społeczności tej się organizować (samoistnie wrastać w środowisko). Poprzez związywanie partnerstw i ich funkcjonowanie (Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności) pozwala organizować społeczność rozumianą jako zbiór różnych podmiotów (NGO, OPS, policja, itd.) uwrażliwiać na problematykę bezdomności, oraz organizować ich procę wokół problemu.

Wsparcie w kierunku osiągania samodzielności życiowej na Pomorzu oparte jest głównie o tzw. drabinkowy model wychodzenia z bezdomności. Najsłabszym jego elementem jest ostatni szczebel, kiedy to osoba po przejściu licznych wcześniejszych etapów często zostaje postawiona przed ponurą rzeczywistością deficytu lokali (komunalnych, socjalnych). W praktyce owocować to może frustracją (ktoś po licznych wyrzeczeniach zamiast trafić do samodzielnego lokalu musi pozostać w schronisku czy domu dla bezdomnych) i w ostateczności powrotem osoby na ulicę. Niewątpliwie taki stan rzeczy ma też wpływ na poziom motywacji człowieka bezdomnego do dalszej pracy nad swoją bytowa sytuacją – poczucie daremnych wysiłków, pozytywnie ocenianych, nie kończących się jednak zapowiadaną „nagrodą” każe domniemywać, że kolejne próby zmiany swojej sytuacji nie będą już podejmowane. Ponadto, jak wskazują doświadczenia innych krajów europejskich, jak i Stanów Zjednoczonych i Australii, przechodzenie przez kolejne „stopnie” nie zawsze sprzyja wzmacnianiu w ludziach motywacji do podejmowania kolejnych wysiłków. Coraz częściej mówi się, że rozwiązanie w pierwszej kolejności w sposób bezwarunkowy problemu mieszkaniowego wyzwala w ludziach motywację na poziomie niespotykanym w przypadku pracy opartej o model drabinki. Tym samym coraz głośniej zaczyna się mówić o alternatywnym modelu nazywanym „mieszkanie najpierw”, opierającym się na bezwarunkowym przeniesieniu osoby do mieszkania i świadczeniu pracy socjalnej właśnie w mieszkaniu. Jedną z istotnych trudności przy tej metodzie jest wielki deficyt tanich mieszkań w kraju.

Podobnie jak problemem jest dostateczna liczba lokali socjalnych, również niewiele jest placówek łatwego dostępu – takich, w których nie wymaga się skierowań, w których można przebywać pod wpływem alkoholu. Dla wielu osób bezdomnych, uzależnionych, przebywających na ulicy tego rodzaju placówki wydają się usługą pierwszej potrzeby. Deficyt ten jest szczególnie ciekawym przy zestawieniu z krajowym systemem pomocy, skupiającym się głównie na pomocy interwencyjnej. Na zagadnienie to można spojrzeć z takiej strony – w systemie zwalczania bezdomności brakuje tych usług, co do których nie ma pewności, czy ich prowadzenie leży w kompetencjach resortu pomocy społecznej (mowa o usługach, w których aby rzetelnie je świadczyć, zatrudnieni powinni być np. ratownicy medyczni, pielęgniarki, lekarze), lub jednoznacznie leżą w zakresie innego resortu (mieszkania socjalne). Dochodzimy tu do kolejnej trudności związanej z pomocą ludziom bezdomnym – olbrzymi deficyt placówek dla osób starszych z problemami zdrowotnymi. Placówki dla osób bezdomnych nie są dostosowane do potrzeb ludzi, których stan zdrowia wymaga choćby opieki pielęgniarskiej. Oczywiście, jednostki pomocy społecznej coraz częściej zmęczone niewydolnością innych resortów odpowiedzialnych za prowadzenie polityki społecznej usiłują tworzyć usługi wychodzące na przeciw potrzebom osób bezdomnych (placówki, dla osób schorowanych i starszych, mieszkania treningowe, wspierane), jednak działania te nie są w stanie zaspokoić coraz większych w tym zakresie potrzeb.

Ważnym elementem przy pracy z ludźmi bezdomnymi, być może ważniejszym niż wcześniej wspomniane niedomagania w innych resortach, jest szeroka współpraca podmiotów działających w obszarze polityki społecznej. By pracownik socjalny mógł rzetelnie pracować ze swoim klientem niezbędne jest, aby był dobrze poinformowany o sytuacji osoby, z którą pracuje. Często jest tak, że to właśnie pracownik socjalny jest najbliższy osobie, którą wspiera, i z tej racji odmawianie mu dostępu do wiedzy na temat choćby kondycji zdrowotnej, należy postrzegać w kategoriach trudności w świadczeniu usługi.

Empiria wskazuje, że bezdomność jest fenomenem wewnętrznie zróżnicowanym. Mamy dużo różnych kategorii osób bez domu – młodych bezrobotnych, starszych schorowanych, rodziny, samotne matki, uzależnionych, przez wiele lat przebywających w placówkach, unikających pomocy instytucjonalnej, zamieszkujących ogrody działkowe itd. Każda z tych grup ma nieco inne problemy towarzyszące jej bezdomności, co za tym idzie ma również inne potrzeby. Tym samym praca socjalna świadczona różnym osobom, winna zawsze być dostosowana do konkretnych, indywidualnych potrzeb osób, które się wspiera. Aby jednak rzetelnie świadczyć pracę niezbędne jest precyzyjne określenie deficytów osoby, do tego konieczne jest przeprowadzenie diagnozy. Słowem, warunkiem rzetelnej pracy socjalnej jest trafna diagnoza, a systemowe umocowanie pracownika socjalnego (uwolnienie z nadmiaru pracy administracyjnej, zwiększenie zakresu współpracy międzysektorowej oraz międzywydziałowej) umożliwi mu skoncentrowanie się na dobru klienta oraz sprawnym organizowaniu specjalistycznego wsparcia, tak, by wspierany możliwie krótko musiał korzystać z pomocy.

Na postawie samego streszczenia czytelnik może nabrać przekonania, że raport roczny ma wydźwięk krytyczny. W sporym zakresie taki odbiór lektury może być uzasadniony. Należy tu jednak zaznaczyć, że owe krytyczne spojrzenie nie jest podyktowanie chęcią swoistego podważania fundamentów pomorskiego systemu wsparcia osób bezdomnych, ale jest wynikiem permanentnej troski o jego jakość i skuteczność. Autorzy odnoszą rzeczywistość do celów jakie Forum stawia sobie w pracy i eksponują te obszary, które wymagają szczególnej uwagi, zmiany. Dlatego też wato starać się czytać raport roczny z perspektywy konstruowania rekomendacji dla systemu w celu zwiększania jego skuteczności, dostrzegania tych obszarów, w których nasze zaangażowanie może się okazać szczególnie potrzebne. W materiale skupiono się na próbie wyciągnięcia wniosków płynących z szerokiej oferty organizacji członkowskich Forum oraz formułowaniu rekomendacji, będących propozycją kierunków dalszego rozwoju systemu wsparcia w sferze bezdomności.

Łukasz Browarczyk, Rafał Stenka

Raport dostępny jest  w „Forum. O bezdomności bez lęku”, red. Ł. Browarczyk, M. Dębski, A. Maj, Gdańsk 2011, s. 13-77. (tutaj)

Jako osobny plik tutaj.

Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności (PFWB) to międzysektorowe Partnerstwo podmiotów zajmujących się problematyką bezdomności. Ustanowione w celu ich integracji, wymiany myśli, idei i doświadczeń oraz kreowania i wspierania systemu polityki społecznej, aby skutecznie rozwiązywać problem bezdomności oraz łagodzić jego skutki.